Tekst over arbeid bij 1 mei : Ovl IMC

Werken? Waarom zou ik?

Eerst en vooral moet het duidelijk zijn wat we onder arbeid verstaan. Arbeid zijn alle doe-vormen die een individu onderneemt in functie van een doel. Wanneer we het dan over arbeid hebben, spreken we dus over vele verschillende vormen van arbeid zoals het huishouden, schrijven, studeren, je huis opknappen, vrijwilligerswerk, in de fabriek staan, hobby’s uitoefenen, ¤
Eigen aan de Westerse maatschappij is dat men er vandaag in geslaagd is om de mensen te doen denken dat er maar één vorm van arbeid is, namelijk de loonarbeid. Al de rest heeft men als activiteiten tijdens “de vrije tijd” ingedeeld of als een opleiding in functie van een latere baan. Daarnaast is niet alleen de definitie van arbeid die verengd is tot loonarbeid, maar ook het hele mentale discours is vervormd doorheen de jaren. Hiermee bedoelen we de bestaande druk vanuit mensen zelf, de overheid en de VDAB/RVA om aan een baan te geraken. Deze twee fenomenen zijn samen een relatief recent verschijnsel.

Een overzicht (bron: http://www.yabasta.be/De-paradox-van-arbeid-en door Roger Jacobs)

In de Middeleeuwen was arbeid een opgelegde plicht voor één bepaalde klasse in de samenleving. Arbeid was immers in die tijd meer een teken van minderwaardigheid dan van respect. Het was dan ook de laagste klasse die arbeid als taak opgezadeld kreeg. Zij moesten het land beheren en de rijkere landheren voorzien van voedsel en andere vervaardigde producten. In ruil kregen deze lijfeigenen bescherming van de heer. De echte armen die zelfs niet werkten, kregen van de samenleving regelmatig een caritatieve gift. Zij verkeerden voor de rest in volledige vrijheid, zolang ze maar af een toe een gebedje deden voor hun gulle gever.
Door maatschappelijke verschuivingen ging dit systeem in zijn voegen kraken en steeg de armoede op sommige plaatsen met 20%. De caritatieve instellingen konden dit uiteraard niet aan, waardoor er veel armen hun toevlucht namen tot ‘crimineel’ gedrag (zie het ontstaan van de zwervende vagebonden). Het is ook tijdens deze beginnende kapitalistische fase, dat arbeid als een soort straf diende voor al de armen die betrapt werden op hun ‘criminele’ activiteiten. Men bracht hen namelijk over naar tucht- en werkhuizen.
Nog groter was de overgang met de volledige opkomst van het kapitalisme. De zelfvoorzienende boerengemeenschappen veranderden grondig doordat boeren naar het slaafse loonarbeidsysteem gedrukt werden. Velen verkochten namelijk liever hun arbeid dan als armen in een tuchthuis terecht te komen. Een tweede reden is de teloorgang van het platteland door het oprukkende kapitalisme, waardoor boeren genoodzaakt waren hun levenstijd in arbeidtijd om te zetten. Kortom, loonarbeid had hier al weinig met het echte leven te maken, maar was eerder een verplichting die bij het kapitalisme is gaan horen om de economische groei te waarborgen.
Met deze geschiedenis in het achterhoofd, klinkt het dan ook logisch dat het arbeidsethos van toen “ik werk tot ik genoeg verdiend heb om terug naar mijn eigen leven op het veld te gaan” tot grote ergernis van de kapitalisten was. Zij stelden zich dan ook de vraag hoe ze de moraal konden omvormen naar eentje die was gebaseerd op stiptheid, orde en discipline. Anders zouden die arme boeren elke ochtend met zichzelf gaan overleggen of het wel de moeite was om die dag in loonarbeid te gaan in de stad.
De kapitalist zat met een probleem. Gelukkig voor hem is men vanuit verschillende ideologische hoeken loonarbeid gaan verdedigen in belang van de eigen ideologie. Vanuit religieuze hoek is het protestants calvinisme rijkdom scheppen gaan verheerlijken. Voordien zei het christendom immers, dat arm zijn, een onmaterialistische deugd was, zodat je in het hiernamaals rijkelijk zou beloond worden. Het moet niet gezegd zijn dat voornamelijk kapitalisten zich tot deze religie bekeerden.
Vanuit een heel andere hoek, en die de moraal waarschijnlijk het sterkst heeft veranderd bij de arbeiders, is de marxistische ideologie. Marx predikte immers dat de maatschappelijke productiekrachten tot een maximum moesten gebracht worden. Vanuit zijn historisch materialisme, beschouwde hij dat namelijk als een onontbeerlijke doorgangsfase naar het communisme. Hier is dan ook het aanvankelijk verzet tegen loonarbeid vervangen door het tot op vandaag bekende ‘recht op arbeid’.
Een laatste grote stimulans van de loonarbeid komt uit de Fordistische stroming begin 20ste eeuw. (afgeleid van Ford, de autokapitalist). Dit samenlevingsmodel heeft als verschil met het verleden dat productie voor de rijken veranderd werd in massaproductie en massaconsumptie. In 1914 verdubbelde Ford het loon van de arbeiders. Dit was uiteraard niet zodat arbeiders terug meer tijd gingen krijgen voor hun eigen leven maar zodat ook zij een waardige medeconsument werden in de kapitalistische economie. En de kapitalistische cirkel is dan helemaal rond want zo maakt de baas op zijn beurt weer meer winst. Een leuk bijkomend weetje is dat in die tijd sociologen en maatschappelijk werkers de opdracht kregen om te zien hoe de arbeider zijn loon spendeerde, want als het ging naar drank en ander vertier, werd er systematisch een deel van zijn loon ingehouden.
In de jaren 70 is het dan eindelijk zover dat de arbeidersmoraal was omgevormd. Men beschouwde arbeid als iets noodzakelijk om een geldzakje te hebben. En met dat geldzakje kon de arbeider op zijn beurt weer allerlei leuke zaken consumeren, hobby’s uitoefenen, tijd maken voor het gezin, ... Later in de jaren 70 voldeden de Fordistische voorwaarden (hoge lonen, baanzekerheid) niet meer, want het kapitalisme was weer eens in (olie)crisis. Tezelfdertijd veranderde ook de culturele waarden in de Westerse maatschappij. Zo was identiteitsontwikkeling niet meer gebaseerd op het beroep van de vader, maar op zelfsturing van de eigen levensloop (wat wij als anarchisten alleen maar een positieve evolutie kunnen vinden). In de praktijk wil dit zeggen dat mensen meer kansen kregen om een baan te zoeken die ze graag doen (weliswaar nog altijd binnen het economische loonarbeidsysteem).

Vandaag

Nu we weten hoe op vier eeuwen tijd het aanvankelijke verzet is geëvolueerd naar de halfslachtige acceptatie van loonarbeid, kunnen we eens kijken naar de situatie vandaag. Alles in het leven heeft men momenteel kunnen koppelen aan arbeid. Zo wordt een OCMW-uitkering, werkloosheidsuitkering, gevangenisstraf, schoolopleiding en stages steeds weer gekoppeld aan de allerheiligste economie, die als enige doel heeft elk jaar een paar procent te groeien met al de sociale en ecologische gevolgen van dien. Sterker nog; wie arm is heeft dit enkel en alleen aan zichzelf te danken want je hebt je wel- of niet-falen vandaag in deze neoliberale samenleving zogezegd zelf in handen.
Alle andere redenen – al dan niet bewust – om geen deel uit te maken van de economische samenleving, worden van tafel geveegd of genegeerd. Ik denk aan mensen voor wie het ritme en druk van elke baan nu eenmaal te zwaar is (meestal plakt men die mensen het etiket van mentale problemen op, want aan het systeem zou het moeilijk kunnen liggen). Ik denk aan mensen die iets heel anders in hun leven aan het uitbouwen zijn dat totaal niet strookt met de verwachtingen; kunstenaars, wereldreizigers, … Ik denk aan mensen die heel graag een bepaalde baan willen die moeilijk beschikbaar is. Mensen die liever hun leven uitbouwen op het sociale, filosofische, ecologische of politieke actieve vlak. Mensen die gewoon lui zijn. Duizenden soorten mensen die één voor één een menselijke reden hebben om niet deel te nemen aan de economie.

Dualisering als gevolg

Als gevolg hiervan is er een dualisering ontstaan, die naar mijn gevoel, zich alleen maar verder aan het onttrekken is. Aan de ene kant is er de participerende burger die zich beroept op “zo is het nu eenmaal” en elke zin voor levenscreativiteit verloren heeft (of toch van maandag tot vrijdag). Zijn leven is meestal conformistisch en staat vijandig tegenover alles of voelt zich bedreigd door alles wat anders is dan zichzelf en zijn vertrouwd klein wereldje. Ze beschrijven anderen als marginaal, lui, crapuul en inconsequent.¤ Wanneer zij in de echte wereld zouden staan, zouden ze weten dat 10% van de Belgen nog steeds in armoede leeft. Ze zouden voelen dat sommige mensen nu eenmaal niet mee kunnen. Ze zouden begrip kunnen aanleren, wanneer ze eens te durven afdalen van hun eigen uitgebouwd luxueus platform.
Als anarchist is het duidelijk dat we niet tot deze groep van burgers behoren omdat onze waarden haaks staan op de huidige moraal binnen onze verrechtse samenleving. Daarom is het voor ons belangrijk om solidair te zijn met al wie in strijd is met de huidige economische orde. Niet om te recupereren, maar om het constante verzet te versterken tegen een leven dat ons opgedrongen wordt door hogere machten. We moeten de illusie dat het burgerlijke leven een streefdoel voor iedereen moet zijn, kunnen doorprikken. Zodat we terug het menselijke en sociale op de voorgrond kunnen plaatsen.

Mogelijke concrete eisen hier en nu

Men zegt dat werklozen activeren het systeem veel sociale kosten kan besparen. Het tegendeel is waar. Vele mensen komen niet terecht op de arbeidsmarkt na hun schorsing omdat ze weigeren geactiveerd te worden. Zij zijn creatief en zullen op “andere manieren” aan het broodnodige geld geraken. In Amerika is nu al gebleken dat het schorsingsysteem heeft geleid tot een spectaculaire stijging van de criminaliteit, het justitiebudget, het gevangeniswezen…. We zijn dan ook benieuwd naar de eerste studies die in België zullen gevoerd worden.
Een ander argument tegen de jacht op werklozen is dat de idee van volledige tewerkstelling volledig achterhaald is. Daarom zijn er al enkele alternatieven geformuleerd, die ook mij persoonlijk beter lijken dan het volledig berusten in het ontvangen van een uitkering.
Het is tijd om arbeid terug zijn oorspronkelijke waarde te geven en dus de inhoud van dit woord terug te trekken uit de enge economische context. Concreet zou een positieve stap zijn dat het beleid aan opwaardering doet van allerlei soorten andere arbeid. Of op zijn minst toch daar waar mooie initiatieven uit de grond komen, laat berusten. Concreet denk ik hier aan dierenboerderijen, biologische velden, vrijwilligerswerk, eigen arbeid (bvb zelf het huis opknappen en dus niemand moeten inhuren), huishouden en voor de kinderen zorgen, alles wat te maken heeft met ecologische arbeid ten voordele van het milieu, uitbreiden van coöperaties en andere ruilsystemen, …
Op die manier zouden veel meer mensen hun weg vinden naar arbeid in de vrije zin van het woord. Een anarchistische invloed is noodzakelijk in dit voorstel; men kan meer autonomie vinden in arbeid, men werkt niet meer voor de markt of voor een baas, maar met elkaar, dieren en het milieu. Hierdoor zouden sociale, ecologische en libertaire waarden van arbeid iets maken, waarin een mens zich kan ontplooien in plaats van onderwerpen. Het moeilijke voor dit idealistisch parcours zal zijn dat deze strijd niet losgekoppeld kan worden van de strijd tegen de staat en het kapitaal. De overheid zal immers alles willen verwerken in regelgevingen, terwijl het kapitaal een wel zeer ambigue relatie heeft met deze initiatieven omdat er simpelweg geen geld aan te verdienen valt.

Nog enkele werkloosheidscijfers

De jacht op werklozen heeft al duizenden slachtoffers gemaakt. Het gaat voornamelijk over die mensen die het moeilijk hebben om in het reguliere arbeiderscircuit mee te draaien. De huidige dwangmatige sociale activering is een hypocrisie. Zo is zij meer een brug naar de maatschappelijke afgrond dan naar volwaardig burgerschap (zie dualisering). Zo zijn er in 2007 tegen de 20.000 definitieve schorsingen uitgesproken. Men weet dat 46% daarvan een OCMW-uitkering ontvangt, maar de vraag is dan wat er met de andere 54% is gebeurd (zwartwerk, criminaliteit, de maatschappelijke afgrond, ¤).
De redenen om de schorsingen op te drijven liggen voor de hand. Men wil namelijk zoveel mogelijk werklozen uit de statistieken kunnen schrappen. Dit oogt immers beter als politiek gegeven. In de praktijk zijn de gevolgen niet minimaal. Zo drijft men vele mensen naar onzekere banen zoals interim-werk. Een baas kan je dan plukken en weer wegsmijten van de arbeidsmarkt naar zijn eigen kapitaal berekende behoeftes. Daarnaast zijn uiteraard de eerder vermelde 56% werklozen die wel geschrapt zijn, maar waar men niet van weet hoe zij nu overleven. De jacht op werklozen veroorzaakt sociale drama’s en wij zijn “terug van weggeweest”.

Verhaal rechtstreeks overgenomen uit ‘De paradox van arbeid en werkloosheid”

Jarenlang heb ik taalles gegeven aan mannen van de migrantengemeenschap in een Limburgse gemeente, waaronder een aanzienlijk aantal ex-mijnwerkers -in leeftijd variërend van 35 tot 45 jaar- die nog enkele jaren werkloos waren in het vooruitzicht van hun vervroegd pensioen. De meesten onder hen waren niet echt geïnteresseerd in een nieuwe baan. Ondanks de permanente bestaansonzekerheid (ze moesten rondkomen met een gemiddeld gezinsinkomen van rond de 40.000 Bf en hadden bijna altijd nog verscheidene kleine of opgroeiende kinderen) en de activeringsmaatregelen van de VDAB (gesprekken, beroepsopleidingen) had men gebroken met de wereld van de loonarbeid en nam men vrede met een ’sober’ leven op het randje van de bestaansonzekerheid. Zin en structuur werd aan dit leven gegeven door te participeren aan een brede waaier van niet-officiële arbeidsvormen: eigenarbeid (verbouwing van een oud huis, onderhoud van een moestuin), wederzijdse hulp en burenhulp (vervoer van kinderen naar school, autoreparaties waarvoor de vervangstukken op autokerkhoven bij elkaar gesprokkeld werden (recyclage dus)), vrijwilligersarbeid (een oud gebouw wordt omgebouwd tot moskee die achteraf gezamenlijk onderhouden wordt, men richt een coöperatieve winkel op) en zwartwerk (kleine klusjes tegen een bescheiden vergoeding). Ik had steeds de indruk dat zij hun handen vol hadden met te trachten het hoofd boven water te houden. Maar de problemen die dit bestaan met zich meebracht wogen blijkbaar op tegen het gebrek aan intrinsieke zinbeleving die ze vroeger ondervonden hadden in hun baan op de reguliere arbeidsmarkt. Vooral ook omdat heel wat van de heilzame functies van de loonarbeid duidelijk overgenomen werden door hun nieuwe bezigheden: structurering van het leven, direct zichtbaar nut van de activiteiten, intense sociale kontakten, erkenning binnen de gemeenschap, ...
Deze ’werkweigeraars’ zijn dus geen luiaards maar hun levenswijze is als het ware een bedekte vorm van protest tegen het officiële arbeidsethos dat als een leugen ervaren wordt. I.p.v. als levensverrijkend ondergaat men de loonarbeid als dwang die de eigen mogelijkheden en talenten fnuikt: ontslag wordt ervaren als ’bevrijding’ en men is tot veel bereid om deze vrije levensruimte te laten voortduren. Oskar Negt schrijft daarover heel gevat: ’Waar arbeid een vloek is, lijkt rust de meest geschikte menselijke toestand te zijn. Zij wordt vereenzelvigd met vrijheid & geluk’ (Lebendige Zeit, enteignete Zeit, 1987, p.180)