Historische teksten : Veganisme en extreem-rechts : Ovl IMC

Veganisme en extreem-rechts

Neo-nazi veganisten? Dierenbevrijders tegen abortus? Veganisme en dierenbevrijding horen in het linkse kamp en kunnen goed aansluiten bij de strijd tegen racisme, sexisme en kapitalisme en voor een beter milieu. Helaas zijn veel van mijn collega-veganisten en ook sommige dierenbevrijders ontzettend a-politiek en zodoende een eenvoudige prooi voor extreem-rechtse recruteringspogingen. In Frankrijk en Duitsland worden veganisten daarom zwaar bekritiseerd en uit sommige radikaal-linkse kringen geweerd. Hoogste tijd om de discussies uit de ons omringende landen hier te importeren.

Eind vorig jaar plaatste De Groene Amsterdammer een interview met straight edge-aanhanger en veganist John. De straight edgers hebben eigen bands en fanzines en zijn herkenbaar aan een gestift kruis op de rug van hun hand of op een polsbandje. Er zijn in Nederland tussen de driehonderd en enkele duizenden straight edgers. Ze houden zich ver van alle drugs, maar ook van koffie, suiker, melk en vlees. Een harde kern houdt zich bovendien bezig met dierenrechten en abortus. John: "Het leven is een groot kado dat je niet zomaar kunt afwijzen. Je moest eens weten wat er allemaal in die abortusklinieken gebeurt."

Abortus
In Johns kamer hangt een pamflet aan de muur van de uit Amerika overgewaaide veganistische beweging 'Hardline'. Het straight edge-kruis onderaan wordt gevormd door twee machinegeweren. Hardline ziet zichzelf als "een politiek
revolutionaire voorhoede", maar verspreidt in werkelijkheid een sexistische en fascistische propaganda. Hardline is bijvoorbeeld fel "pro-life" en zegt: "Ieder onschuldig leven is heilig". Hardliners in Duitsland en Amerika dragen vaak fundamentalistisch christelijke badges op hun jas met daarop afbeeldingen van geaborteerde foetussen. Ze praten enthousiast over de aanslagen op artsen die abortussen uitvoeren. Maar "wees niet bang, ik ga geen abortusklinieken opblazen", verzekert John ons. "De natuurwetten zijn ons programma", aldus Hardline. Sex is er alleen voor de voortplanting. En homoseksualiteit is "onnatuurlijk" en moet bestreden worden. De Duitse tak van Hardline, Frontline genaamd, spreekt van een"veganistische heilige oorlog". Ze onderhouden contacten met de extreem-rechtse Republikaner en FAP. Ze zingen fascistische liederen en spelen nazi-marsmuziek. "Pro-life"-, of beter: "no-choise"-ideeën komen veel voor in de wereld der veganisten en dierenbevrijders. Godfather Ronnie Lee, de eerste officiëlewoordvoerder van de Engelse dierenbevrijdingsbeweging, spreekt zich duidelijk uit tegen abortus. Lee richtte in de jaren 70 het Animal Liberation Front (ALF) op en begon later het breed gelezen dierenrechtenblad Arkangel. Daarin vindt veel discussie plaats. Wat te denken van artikelen met titels zoals "Dierenbevrijding en de pro-lifebeweging: natuurlijke bondgenoten?" Gelukkig roept dat veel weerstand op: "Eerst maken de religieuzen van abortus een probleem, waarna fundamentalisten en fascisten dat aangrijpen om het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen aan te vallen en ze opnieuw tot huismoeder te maken", aldus een ingezonden brief.

Bevrijding
"Für die Befreiung von Mensch und Tier; Käfige und Knäste zerschlagen wir!" Zo luidt de mooie leus van enkele Duitse dierenbevrijders. In de bladen van de dierenbevrijdingsbeweging staan altijd lijsten met kameraden die tot lange gevangenisstraffen veroordeeld zijn. In het blad "Underground" van de ondersteuningsgroep van het Noordamerikaanse ALF stonden daarnaast ook de namen van andere politieke gevangenen. Er zijn gelukkig heel wat dierenbevrijders en veganisten die zichzelf wel als onderdeel zien van de grotere linkse beweging. Ze zien dat de onderdrukking van dieren samenhangt met de andere machtsverhoudingen in de maatschappij. "Er is een enormpolitiek systeem verantwoordelijk voor de uitbuiting van de dieren, de vernietiging van het milieu en onze eigen slavernij door werk en vervreemding. Dat systeem is uiteindelijk slechts winstgevend voor een kleine klasse. Het kapitalisme is het totalitaire regiem van de economie over het sociale leven. Al het leven wordt handelswaar in deze maatschappij. De dieren zijn ertoe gereduceerd en datzelfde geldt ook voor de meestemensen op aarde", aldus een Engelse dierenbevrijder. Barbara Noske vergelijkt in haar proefschrift "Huilen met de wolven" de uitbuiting van menselijke arbeiders met die van dieren in de bio-industrie. Vrouwelijke dieren worden nog het meest uitgebuit vanwege hun eieren en melk.

Holocaust
Dierenbevrijders worden bij hun acties in de proeflaboratoria of de bio-industrie geconfronteerd met de systematische vernietiging van ontelbare dieren. Het is niet verwonderlijk dat ze in persverklaringen soms spreken van concentratiekampen. Veel linksen, met name die in Duitsland, vinden dat terecht maar niets. Het doet af aan het speciale karakter van de holocaust, namelijk de doelbewuste vernietiging van een heel volk en haar cultuur. Ook kun je de beleving van mensen en dieren niet gelijk stellen, en waarom zou je ook? De misdadigheid van de bio-industrie is ook goed duidelijk te maken zonder Auschwitz erbij te halen. In Frankrijk heeft de Anarchistische Federatie vanwege dit soort vergelijkingen helaas besloten geen artikelen of uitzendingen over dierenbevrijding meer toe te laten in haar media. Het is echt bijzonder triest dat sommige van diezelfde dierenbevrijders die over concentratiekampen spreken, geen bezwaar blijken te hebben tegen samenwerking met fascisten. ALF-oprichter Lee wil bijvoorbeeld niet dat "leden of sympathisanten van het National Front uitgesloten worden vandeelname" aan dierenactiegroepen. "Het is erg belangrijk dat lokale groepen iedereen verenigen die om de dieren geeft." In zijn blad Arkangel staan dan ook regelmatig bijdragen van extreem-rechtse dierenactiegroepen. "Dat is een schande", schrijven de lezers keer op keer, "fascisten moeten van de straat en zeker uit onze bladen. Fascisme is gebaseerd op hiërarchie en het idee van superioriteit, precies zoals bij diermisbruik. Er kan geen eenheid met fascisten zijn en de enige goede fascist is een dode fascist." De dierenbevrijders van Justice Department nemen dat laatste letterlijk. Deze radikale afsplitsing van het ALF stuurde bij wijze van discussiebijdrage een bombrief naar het hoofdkwartier van de extreem-rechtse British National Party. Een 'senior' staflid raakte daarbij gewond. "Human freedom, animal rights; one struggle, one fight", zeggen ze. Jaarlijks stuurt Justice Department overigens meer dan 100 bombrieven en pakketjes metmuizenvallen vol scheermesjes naar dierproefnemers, bontfarmhouders en andere dierenbeulen. De groep is al jaren actief maar wordt volledig doodgezwegen door de media.

Niet alle dierenactivisten treden zo doortastend op als Justice Department. PETA's Belgische zusterorganisatie GAIA weigert bijvoorbeeld weliswaar elke samenwerking met het Vlaams Blok, maar onderhoudt wel nauwe banden met Brigitte Bardot. Die is getrouwd met een hoge pief van het Front National en moest onlangs voorkomen vanwege racistische uitspraken zoals "islamitische schapenslachters moeten het land uitgezet worden." Ze liet zich ook discriminerend uit over homo's.

McDonalds
Het is de extreem-rechtsen meestal niet echt om de dieren te doen. Het Vlaams Blok, bijvoorbeeld, kaart de ene dag het ritueel slachten aan en stemt de volgende dag in de Belgische Tweede Kamer als enige tegen een verbod op de straatraces voor paarden. Engelse neo-nazi veganisten noemen dierenrechten zelfs een "ziekelijk idee". In hun boekje "A Vegan diet for ahealthy folk and nation" leggen ze uit waar het hen dan wél om gaat. Door vlees te eten zou je de joden of moslims kunnen steunen die werken in de slachthuizen. Vlees eten is daarbij ongezond en dat maakt het Engelse volk ziek en zwak. Net zoals dierproeven. Die zijn wetenschappelijk onzinnig, want ze zeggen niets over mensen. De geteste medicijnen kunnen zo gevaarlijk zijn voor het Engelse volk. Vleeseten houdt Engeland ook afhankelijk van het buitenland. Er is immers niet voldoende landbouwgrond om voer te verbouwen voor de complete Britse veestapel. Nu krijgen Britse dieren buitenlands voedsel! De vega-fascisten zijn zelfs tegen dierentuinen omdat dieren daar onnatuurlijk gedrag gaan vertonen. En als klap op de vuurpijl zijn ze ook tegen McDonalds. Die multinational zou de eigen Britse eetcultuur kapot maken.

Centrumpartij
Ook Nederlandse dierenrechtenactivisten werkten in het verleden samen met extreem-rechts. Dominee Hans Bouma was rond 1980 de officiële woordvoerder van het Nederlandse Dierenbevrijdingsfront. In zijn boeken en pamflettenlaat hij zich kennen als een betrokken en vaag progressieve christen. Bouma was echter in 1975 samen met vooraanstaande extreem-rechtsen als Mellie Uyldert en Elsa en Wigholt Vleer oprichter en bestuurslid van de Ekologische Beweging (EB). Artikel 50 van hun EB-beginselprogramma was dat gastarbeidersteruggestuurd moesten worden naar "hun natuurlijke omgeving". "Vreemdelingen in de samenleving scheppen altijd een bijna instinktieve afweerreactie. Ekologen en biologen nemen dit op grote schaal waar in de hele natuur. Het ontkennen hiervan is het niet erkennen van de ekologie", aldus de EB. Men was voor "natuurlijke spontane apartheid" en tooide zich met het logo van de NSB. Bouma en het EB-bestuur zeiden veel affiniteit te hebben met de Centrumpartij, zeker als het om de "ecologische visie" ging. De EB voerde begin jaren 80 een veel ophef makende campagne tegen het doodknuppelen van zeehondjes. Men wilde de jagers betalen (!) om niet te knuppelen. De campagne werd gecoördineerd door het Europees Comité ter Bescherming van Zeehonden en andere pelsdieren onder leiding van Centrumpartij-sympathisant Frans Naerebout. Die wist al snel Alfred Vierling in zijn comité binnen te halen. Vierling werd kort daarop ook Janmaats assistent. Hij moet zich overigens in dat zeehondencomité behoorlijk thuis gevoeld hebben, want het bleek afgeladen met oud-SS-ers en neo-fascisten uit diverselanden. In 1982 kwam Vierling ook Bouma's EB-bestuur versterken. Vierling startte direct een campagne tegen ritueel slachten. Die ging gepaard met veel anti-semitisme en racisme.De Centrumpartij beschikte in die tijd ook over eigen organisaties in de dierenactivistenwereld: de Stichting SOS voor Huisdieren en de Antivivisectiestichting. In 1983 is een aantal dierenrechtengroepen toen een overleg begonnen uit angst voor infiltratie door de Centrumpartij. "Mensen die met dierenbescherming bezig zijn, zijn vaak a-politiek. Ze laten zich al snel door een politieke partij inpakken als die partij ook maar een zinnetje over dierenbescherming in zijn programma heeft opgenomen", zei een van de deelnemers.

Natuurlijk
Veel veganisten zijn inderdaad a-politiek en vooral bezig met "natuurlijk" en "gezond" leven. Het blad van de Nederlandse Vereniging Veganisten heet bijvoorbeeld "Gezond idee". Het blad staat vol a-politieke "natuurlijke" argumenten om veganist te worden, zoals de lengte van het menselijkedarmkanaal. Die zou wijzen op de "natuurlijkheid" van een plantaardig dieet. Het is juist deze wijze van argumenteren die extreem-rechts aanspreekt. Hiërarchie zou bijvoorbeeld volgens hen het meest "natuurlijke" maatschappelijke ordeningsprincipe zijn. Zo zou de man "van nature" boven devrouw staan. Extreem-rechts tracht zijn ideeën vaak te rechtvaardigen door te verwijzen naar de een of andere "natuurlijke" orde. Neem het Duitse Frontline-tijdschrift "Instinkt". Daarin staat dat vleeseten "onnatuurlijk" is, agressief maakt en zodoende de eigenlijke oorzaak is vanoorlog, onderdrukking en verkrachting. Via veganisme zou men alle problemen de wereld uit kunnen helpen. Daarbij aansluitend zei een Berlijnse dierenbevrijder eens nog liever met racisten samen te werken dan met vleeseters. Een zwarte collega zei toen woedend hem dan met vleesetende anti-racisten van de straat te zullen slaan. De a-politieke dierenbevrijders kunnen tot hele nare daden komen. Zo vielen ze in Engeland en Californië kleine kosjere slagers aan in een tijd dat dejoodse gemeenschappen daar onder vuur lagen van anti-semitische groeperingen. De dierenactivisten namen niet eens de moeite verklaringen achter te laten over het waarom van hun acties. Een joodse dierenactiviste die er iets van zei in het blad van de Amerikaanse ALF kreeg een enorme berg regelrechte anti-semitische reacties van haar collega-activisten. Ze zou een jood zijn, geen dierenactiviste. Ze zou ook teveel naar de menselijke kantkijken. Ze had geschreven dat de activisten er rekening mee moeten houden dat de joodse voedselvoorschriften al duizenden jaren een belangrijk deel vormen van de joodse verdediging tegen assimilatie en genocide. De joden vatten een actie tegen een joodse slagerij daarom op als een aanval op hun hele gemeenschap. Een actie tegen een joodse bontzaak zou volgens haar heel anders beleefd worden. Veranderingen in de eetpatronen van de joodse gemeenschap kunnen volgens haar alleen van binnenuit teweeg worden gebracht. De joodse dierenbevrijdster vond het sowieso ook zinniger de grotere slagers aan te pakken en niet de kleintjes die net voldoende verdienen om het hoofd boven water te houden. Niet iedereen is even verantwoordelijk, meende ze. "Je moet niet in het soort mensenhaat vervallen dat racisme, sexisme en kapitalisme verdoezelt." In Arkangel viel iemand haar bij: "Er is in debeweging een onderstroom van mensenhaat, het idee dat alle mensen slecht zijn en dat alles wel goed zou kunnen komen als ze allemaal weg waren." Hardline is daar trouwens een typisch voorbeeld van. "Nooit meer mensen" en "Mensen weg uit Duitsland", zeggen zij, linkse anti-nationale en anti-racistische campagnes parodieërend.

Verkrachting
Een Duitse veganist vroeg zich af waarom kleine slagerijen niet aangepakt mogen worden en kleine sexshops wel. Daar werd door linkse critici boos tegen in gebracht dat je geweld tegen dieren en tegen vrouwen niet mag vergelijken. Dat zou afdoen aan de onderdrukking van de vrouw. Vrouwen zijn door mannen immers eeuwenlang met dieren in verband gebracht om hun onderdrukking te rechtvaardigen. In Amerika is echter een snel groeiende beweging in opkomst met vrouwen als Carol Adams en Alice Walker, de Feminists for Animal Rights (FAR), die juist wél een verband wil leggen tussen de onderdrukking van vrouwen en dieren. "FAR wil alle geweld tegen vrouwen én dieren beëindigen. Dat geweld, de uitbuiting en het tot een dingmaken van vrouwen en dieren komt voort uit dezelfde patriarchale mentaliteit. FAR probeert de dierenbeweging te feminiseren en bij de vrouwenbeweging meer begrip te kweken voor dierenrechten." FAR doet veel aan vernieuwende theorievorming en legt verbanden tussen kapitalisme, racisme,sexisme en speciecisme (onderdrukking van dieren). De vrouwen spreken over de "unity of oppression", ofwel het samengaan van alle soorten onderdrukking. Activisten als Arkangel-redacteur Lee menen zich juist niet te moeten bemoeien met de andere maatschappelijke tegenstellingen. Ze willen, zoals gezegd, de eenheid van de beweging niet in gevaar brengen door uitsprakenover het doen en denken van medestrijders op andere terreinen dan dierenbevrijding. Maar dat gaat niet op. Wat als er een conflict ontstaat tussen fascisten en migranten in een dierenactiegroep? Of als een vrouw uit de groep verkracht wordt door een mannelijke collega'? Wie moet er dan gesteund worden? Doet men niets, dan steunt men de man en geldt het recht van de sterkste, een typisch fascistisch principe. In de Duitse groep Vegane Offensive Rurhgebiet (VOR) deed zich zo'n situatie voor. De dader werd door de andere mannen verdedigd omdat hij volgens hen "het slachtoffer van zijn natuurlijke driften was". De vrouwen van de groep schreven er een artikel over. Maar de redactie van het landelijke blad Tierbefreiung Aktuell weigerde het te plaatsen uit angst voor splitsingen in de beweging. De vrouwen van een andere dierengroep Tierschutz Aktiv Nord (TAN) schreven daarop ook een artikel. Dat werd na veel strijd uiteindelijk wél geplaatst. De TAN-vrouwen zetten zich in hun artikel sterk af tegen het biologisme in de dierenbeweging. "Verkrachten is geen natuurwet", zeggen ze. Ze schreven ook dat de verkrachte vrouw onvoorwaardelijk had moeten worden gesteund. Daarmee wilden ze overigens niet zeggen "dat vrouwen op de een of andere manier de biologisch betere mensen zouden zijn. Het gaat puur om een sociaal machtsconflict."

Inbedding
Het is voor de dierenbevrijders en de veganisten van het grootste belang om scherp stelling te nemen tegen alle vormen van "biologisme" en het "natuurwetten"-denken. Alleen zo kan voorkomen worden dat men sluipenderwijs in het rechtse kamp terecht komt. Veganisme en dierenbevrijding komen voort uit onze politieke overtuiging, ze zijn niet "natuurlijk". Linkse veganisten zouden zich dan ook luid en duidelijk moeten afgrenzen van groepen als Hardline, net als nu in Duitsland gebeurt. Daar werden Hardliners van een bijeenkomst verwijderd en uit voedelcoöperaties gezet. "De grenzen tussen reactionaire en progressieve, tussen racistische en anti-racistische visies worden door veganistische stromingen als Hardline meer en meer opgeheven", aldus het Antifascistisch Komitee Bremen. En hoewel het bij Hardline slechts om een relatief klein groepje gaat - met in Duitsland 4 lokale afdelingen - zien veel mensen hen als representatief voor het veganisme. En dat is een reden voor linkse groepen, vooral in Duitsland, om alle veganisten te wantrouwen. Zelfs pogingen tot zelfkritiek worden niet meer vertrouwd. Onlangs moest een serie kritische discussiebijeenkomsten van TAN over"biologisme" in de dierenbevrijderswereld afgelast worden vanwege protesten uit linkse hoek. Dierenactiegroepen zouden hun ideeën over dierenbevrijding meer moeten inbedden in de linkse theorievorming, zoals de Amerikaanse feministen van FAR dat doen. Dierenonderdrukking hangt nauw samen met de machtsverhoudingen in de mensenwereld. En alleen als de hele samenleving gelijkwaardiger wordt en het kapitalisme verdwijnt, maken we kans de situatie van de dieren werkelijk te verbeteren. Dierenactivisten en veganisten zouden daarom moeten streven naar een wereld waarin dieren én mensen zoveel mogelijk in vrijheid en gelijkwaardigheid kunnen leven.

Dierenbevrijders moeten zich daarom ook meer uitspreken over andere vormen van onderdrukking. Er wordt hierover echter in kringen van dierenactivisten niet veel gepraat. Ook in Nederland staat voorop dat er eenheid blijft en actie gevoerd wordt. "Voor praten hebben we nu geen tijd", hoor je maar al te vaak. Er zijn daarbij nauwelijks organisaties op dit gebied die zo'n discussie kunnen en willen organiseren en sturen. Veel linkse veganisten zien zichzelf trouwens niet in de eerste plaats als veganist en zijn voornamelijk actief in allerlei andere sociale bewegingen. Misschien is dat wel de beste rem op een afglijden naar rechts.

Eric Krebbers

Bronnen:
Tijdschriften: Interim nr. 314 tot 334; Okolinx nr. 21/22; Arkangel nrs. 2,3,16,17; Liberator, winter 1994; ALF-SG newsletter, summer 1994; Underground nrs. 1 en 2; De Peueraar; De Nar nrs. 105 en 127; Tierbefreiung Aktuell nr. 3; Groene Amsterdammer, december 1996; Feminists for Animal Rights, 1994. Boeken: F. Zwitser, "Mellie Uyldert, de onbegrepen wijzemaagd" uit 1984 en Barbara Noske, "Huilen met de wolven", 1988.

Dit artikel is verschenen in Kleintje Muurkrant nr 311, juli 1997

De Peueraar 29, januari 1993

Auteur: Eric Krebbers

(Reactie)

Veganisme: een eeuwenoude mode

Voor het juli/augustus-nummer van De Peueraar schreef ik een artikel genaamd "Mensenstrijd: gedachten over veganisme". Daarin zette ik uiteen dat volgens mij het patriarchaat gelijksoortige argumenten geeft ter rechtvaardiging van de onderdrukking van vrouwen; zwarte mensen en dieren. "Veganisme en vitamientjes" was de titel van een stuk dat De Peueraar daarop plaatste in het oktober-nummer. Het gaf een indruk van de ideeën die er bestaan of veganisme nu gezond is of niet (voor mensen). In een prettige stijl passeerden voor- en tegenstanders de revue. Helaas werd "gezond" door alle aangehaalde mensen gezien als individueel gezond, en draaide het hele artikel om de vraag: kom je als mens geen vitaminen en dergelijke tekort als je puur plantaardig eet? Wat mij betreft werden in dat artikel de belangrijkste factoren die de gezondheid bepalen vergeten. De maatschappelijke en natuurlijke omstandigheden zijn van een minstens even groot gewicht als de individuele voeding. Onderzoeken naar allerlei ziekten tonen dat aan. Mijn vraag is dan ook: kan je gezond leven in een omgeving die steeds ongezonder wordt? Het verslechteren van onze leefomgeving heeft voor een niet onbelangnjk deel te maken met het eten van dieren door de mens. De veehouderij slurpt enorme hoeveelheden energie op die door centrales geleverd moet worden, ze verzuurt het milieu en draagt zorg voor de ontbossing van de aarde. Hebben de verzuring en het broeikas-effect dan geen invloed op onze gezondheid? Kortom, ik denk dat het begrip "individuele gezondheid" niet toereikend is om te gebruiken bij het beoordelen van het veganisme.

In het november-nummer presenteerde Han de Vogelman uitgebreid zijn kritiek op mijn ideeën, waarna Rymke in december daar haar mening tegenover zette. In deze reactie wil ik ingaan op de argumenten van de Vogelman voor zover Rymke dat al niet gedaan heeft. Met haar stukje ben ik het trouwens helemaal eens.

"De wat sikkeneurige toon" die Han aanslaat, zoals Rymke volgens mij terecht opmerkt, valt reuze mee. In het verleden waren vegetarische en veganistische ideeën vaak het onderwerp van spot, hoon, humor, en doodzwijgen. Het pleit voor Han dat hij bereid is de discussie aan te gaan. Dat waardeer ik heel erg, zelfs al vervalt hij af en toe in regelrechte scheldpartijen, zoals wanneer hij mij beschuldigt van "arrogante retoriek". Ook vindt hij het vreemd genoeg noodzakelijk mij en mijn mede-veganisten in het denigrerende hokje te stoppen van mensen die het "aureool van 'de' uiterste consequentie, 'het' ultieme verzet" nastreven. Precies zoals alle radicaal-linkse en revolutionaire mensen worden afgedaan door rechts en gevestigd links. Las ik ditzelfde "vorm"-argument niet ook eens in een Volkskrant-commentaar op een RARA-aanslag? Het blijft raar om te zien dat mensen beoordeeld worden op het feit dat ze ver van je afstaan in het politieke spectrum in plaats van op hun argumenten. Mijn ideeën worden verder door Han bestempeld tot "lifestyle" en "mode". Op dat laatste wil ik hier wel even ingaan. Vegetarisme en veganisme zijn geen modegril. Het is vanzelfsprekend in het belang van allen die dieren willen blijven gebruiken voor hun eigen belang verzet daartegen af te schilderen als "mode". In werkelijkheid zijn vegetarische en veganistische ideeën al vreselijk oud. Het vergt enige moeite om oude stromingen en ideeën op dit gebied te achterhalen aangezien ze de geschiedenis uitgeschreven zijn of als onbelangrijke en vreemde afwijkingen bekeken worden van verder "serieuze" denkers. Moeite die je als dierengebruiker en -eter niet zal doen, dat begrijp ik best. Wie die moeite wel doet ontdekt dat bijvoorbeeld Pythagoras een vegetariër was, en met hem vele oude Grieken, dat vele andere culturen in andere tijden er dat soort ideeën op na hielden. Je ontdekt dat diverse 'ketterse religieuze stromingen' in de middeleeuwen die zich verzetten tegen de hiërarchie van de kerk geen dieren wensten te gebruiken. Je ontdekt dat men vegetariërs en veganisten tot aan 1847 in het westen Pythagoreanen noemde en dat ze toen zelf besloten tot de naam "vegetariër". Je ontdekt dat reeksen vrouwenstrijdsters de afgelopen 2,3 eeuwen (van Mary Shelly tot aan Alice Walker en de pas overleden Audre Lorde) er vegetarische ideeen op na hielden en dat dat ook geldt, zij het in mindere mate, voor linkse mannen.

Je ontdekt dat de ideeën achter het veganisme/vegetarisme en de strategieën om diergebruik uit te bannen voortdurend aan verandering onderhevig zijn. Je ontdekt dat gezondheid vaak een rol speelde en ook het gevoel van vrouwen tot een stuk vlees, een dood ding, terug gebracht te worden door de mannenmacht, en dat vrouwen daarom vaak willen spreken van "moord" en het "eten van lijken" in plaats van "vleeseten". Het feit dat het "vlees" ooit een levend dier met eigenheid was wordt daarmee boven tafel gehaald, iets waaraan vrouwen ook behoefte hebben (die zich teruggebracht voelen tot een klomp vlees, aldus de vrouwen van diverse stromingen). Je ontdekt dat in Plato's "Republika" hij Sokrates laat zeggen dat de vleesproductie grote hoeveelheden land vereist en dat dat betekent dat we land van de buren moeten nemen en dat dat tot oorlog zal leiden. Je ontdekt dat de dichter Percy Shelly aan het begin van de 19e eeuw hetzelfde dacht: "De monopoliserende vleeseter zou met het vegetarisme niet langer zijn gezondheid op het spel zetten door per maaltijd een are land leeg te eten... de meest vruchtbare districten van de bewoonbare wereld zijn nu gecultiveerd door de mens voor dieren, ten koste van een onbecijferbare verspilling van voedsel."

Je ontdekt dat een stroming van feministische vegetariërs in zagen dat het juist weer de vrouwelijke dieren zijn die het meest gebruikt worden, en wel vanwege hun biologische functies van melk "geven" en eieren leggen, en die dan ook principieel spraken van gefeminiseerd voedsel in plaats van het in die tijd (eind vorige eeuw) bij vegetariërs gebruikelijke "verdierlijkt" voedsel. Je ontdekt dat het medeleven met niet-menselijke schepselen vaak een rol speelde, maar ook bijvoorbeeld de overeenkomst tussen de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog en het slachthuis. Kortom, je ontdekt dat het veganisme en vegetarisme in ieder geval een "mode" waren die veel mensen in de geschiedenis heeft aangesproken.

De oude Griek Plutarchus antwoordde op de vraag waarom Pythagoras geen vlees at dat: "Je beter had kunnen vragen, vind ik, wie er begon met die praktijk van het vlees-eten, dan wie er recentelijk mee gestopt is." Daarmee kom ik tot de kern van de zaak: de moraal. Rymke wees daar al op. Han ook. Hij heeft gelijk als hij stelt dat een moraal niet te bewijzen is, dat er op dat gebied eerder sprake is van een keuze. Ik kies ervoor niet mee te werken aan en te strijden tegen het opsluiten, uitbuiten en vermoorden van dieren. Vooral omdat ik met Rymke het idee heb dat dieren dat niet prettig vinden. Daarnaast omdat ik weinig zin heb actief bij te dragen aan de vernietiging van mezelf door middel van de verzuring van het milieu enzovoorts.

Han pleit voor het vermoorden van dieren ofschoon hij graag de scherpe kantjes ervan verwijderd ziet. Ik doel dan op de bio-industrie, waar hij op tegen is. Hij moet wel want hij wil graag zijn lijkje, zijn kippe-embriootje en zijn moedermelk (ofschoon ik vermoed dat hij daar al veel te oud voor is en het niet meer nodig heeft).

Twee moralen tegenover elkaar dus, precies zoals Han al schetste. Merkwaardig dat hij dan toch schrijft dat hij het veganisme niet serieus kan nemen vanwege de gehanteerde strategieën (door hem gemakshalve teruggebracht tot bewust consumeren). Zou hij dan plots wel veganist worden als er eenmaal een brede goed georganiseerde beweging bestond met duidelijke perspectieven en strategiën en met een machtsopbouw waarmee mensen als hij gedwongen konden worden met hun handen van de andere dieren af te blijven? Maar goed, mijn artikel van de zomer was in eerste instantie bedoeld voor vegetariërs en veganisten om er achter te komen wat de verschillen zijn tussen deze twee vrijwel gelijke stromingen. Ik voel er niet veel voor mijn strategieën te gaan uitleggen en verdedigen tegenover iemand die een tegenovergesteld doel heeft: het gebruiken van dieren. Net zoals de anti-racistische beweging haar plannen niet bediscussieert met racisten, dat lijkt me duidelijk.

Voorts citeert de Vogelman Europarlementariër Herman Verbeek over de machtsstructuren die boeren dwingt een bio-industrie op te zetten. Hij vindt het onterecht dat ik gesuggereerd zou hebben dat "boeren allemaal klootzakken van dierengebruikers zijn" (zijn woorden, niet de mijne). Ik sta helemaal achter de citaten van Verbeek en vind ook dat er iets aan die kapitalistische druk op de boeren gedaan moet worden.

Maar ook zonder bio-industrie moet je ter verkrijging van dierenlijken en gefeminiseerde proteïnen als melk en eieren nog dieren doden en opsluiten. Natuurlijk zullen dan de omstandigheden voor de dieren verbeteren, maar ook de "bewuste" of de "vrijgevochten" boer blijft in principe een cipier en slavendrijver. Net als bijna iedereen in onze samenleving zijn ook zij gesocialiseerd met het idee dat de mens over het leven van dieren mag beschikken. Ik geloof best dat zij trachten hun dieren "diervriendelijk" te doden, maar vind dat uiteindelijk toch zoiets als een machtsbeluste man die er trots op is dat ie z'n vrouw niet slaat, of een slavenhouder die meent dat ie goed is voor z'n bezit. Vanzelfsprekend is Han het hier niet mee eens, en zal dit wel arrogante retoriek vinden. Jammer.

Han beweert dat het patriarchale vertoog over de mens die zich boven de natuur plaatst pas is opgekomen rond de achttiende en negentiende eeuw. Dat klopt niet. Al in de eerste geschriften die vrouwenonderdrukking promoten wordt de vrouw bij de dieren en de natuur ingedeeld. Teksten van duizenden jaren geleden uit het Midden-Oosten spreken over de vrouw als een (seksueel) dier dat de man wil verleiden. De man die zijn eigen dierlijkheid, zijn lichaam tracht te overstijgen en een sterke menselijke geest ontwikkelt. De vrouw dreigt deze goddelijke vonk met haar dierlijke lichamelijkheid neer te halen en dient daarom net zoals de andere dieren goed beheerst te worden. Er zijn onderzoekers die beweren dat de onderdrukking van het dier en de vrouw gelijktijdig ontwikkeld werden. Dat was tevens het begin van de patriarchale ideologie volgens hen.

De patriarchale onderdrukking van de dieren begon in elk geval dus net als die van de vrouw lang voor het kapitalisme en niet bij de aanvang van het kapitalisme (en de bio-industrie) zoals Han ons zo graag wil laten g eloven.

Han besteedt net als ik een flink deel van zijn reactie aan het patriarchaat. Ik stelde in juli dat: "maar al te veel mensen menen dat het okee is om dieren te gebruiken. Zij vinden bewust of onbewust dat de mens inderdaad boven de natuur en de dieren staat. Die denkwijze wordt wel het patriarchaat genoemd en gaat ervan uit dat er een scheiding bestaat tussen de mens en de natuur. De mens zou zich uit de natuur ontwikkeld hebben tot een intelligent wezen dat gerechtigd is die natuur te beheersen. Overigens hebben zich volgens deze denkwijze niet alle mensen zich evengoed ontworsteld aan de natuur. Met name vrouwen en zwarte mensen zijn wat achtergebleven en staan dan ook veel dichter bij de dieren." (Onderstreping heb ik later toegevoegd.)

Ik vind Hans betoog over het patriarchaat erg moeilijk te begrijpen. Als ik het goed begrepen heb, beweert hij eerst dat ik geschreven heb dat het patriarchaat de scheiding tussen mens en natuur is. Hij zet daar dan tegenover dat het patriarchaat een machtsstelsel is en dat het de vrouwenonderdrukking tracht te rechtvaardigen. Even verderop beweert hij echter weer dat ik dat ook vind: "Het patriarchaat is tenslotte, zoals Krebbers zelf zegt, een machtsdenken." Veel wijs kan ik hier niet uit worden. Han lijkt met alle geweld een tegenstrijdigheid in mijn betoog te willen lezen en legt 'm er dan uiteindelijk maar zelf in. Ik heb gesteld dat het patriarchaat de onderdrukking tracht te rechtvaardigen van vrouwen, zwarte mensen en dieren door ze bij elkaar te denken in een hokje genaamd "natuur". Ik heb willen laten zien dat de achterliggende mechanismen en denkwijzen van de diverse onderdrukkingen veel op elkaar lijken, maar nergens op slaan, en al helemaal niets rechtvaardigen, omdat zowel mensen als dieren bestaan binnen complexe domeinen van natuur en zelf vormgegeven cultuur. Om dan te zeggen dat "Krebbers geen enkel verschil meer ziet tussen slavenhandelaars, vrouwenverkrachters en diergebruikers" vind ik wel een beetje flauw.

Net zo flauw trouwens als die passages over het identificeren met gorilla's en wilde eenden, want daar heb ik met geen woord over gerept. De scheiding tussen mens en dier wil de Vogelman niet opheffen omdat hij dan misschien als een bidsprinkhaan door het leven zou moeten... Wat een onzin. Natuurlijk moet de mens zelf keuzes maken, en werken aan de strijd tegen het patriarchaat. Wijzen op de overeenkomsten tussen mens en dier doe ik op de eerste plaats om duidelijk te maken dat dieren ook levende wezens zijn die willen blijven leven, vrij willen zijn, cultuur scheppen en pijn kennen. Opdat wij werken aan ons menszijn (onze menselijke identiteit, vandaan de titel van mijn stuk: mensenstrijd) en beseffen dat wij dieren veel leed aan doen. Onnodig leed, waarvoor Han zich afsluit, vanuit het idee, en dat zit volgens mij uiteindelijk toch achter zijn betoog, dat het natuurlijk is dat de mens andere dieren doodt. Ik haal nog een keer de oude Plutarþhus van stal: "als jullie denken vlees-eters te zijn, begin dan met het zelf doden van wat je wilt eten, maar doe het dan zelf, met je eigen natuurlijke wapens, zonder gebruik te maken van een slagersmes, een bijl of een knuppel." Plutarchus beweerde aldus in zijn "essay over vlees-eten" dat de mens tot aan de recent ontwikkelde vaardigheden werktuigen te maken en het vuur te beheersen niet toegerust was om dieren te eten. Zonder vuur om te bakken of te koken en zonder "gekromde bek, scherpe nagels en klauwen of puntige tanden" is het niet mogelijk geen vegetariër te zijn.

Nu ja, natuurlijk of niet, ik kies ervoor te proberen geen dieren te gebruiken, en velen met mij, 'want de beweging groeit "in een rap tempo" zoals Han zelf zegt. En we zijn in goed gezelschap en treden in de voetsporen van veel medestrijders voor ons!

(Veel van de informatie in deze reactie komt uit boeken als "The sexual politics of meat" van Carol J. Adams en "Huilen met de wolven" van Barbara Noske. Beide boeken bevatten een enorm rijke lijst van werken op dit gebied.)

De Peueraar 27, november 1992

Auteur: Han de Vogelman

(Ingezonden)

Van life-style tot politiek verzet, over veganisme en landbouwpolitiek

Een kritiek op veganisme

Met enige verbazing heb ik de afgelopen 2,5 jaar de opkomst van een nieuwe stroming binnen, en gedeeltelijk ook buiten, radicaal-links gade geslagen. In een rap tempo zag ik een groot aantal mensen uit mijn omgeving zich afkeren van elk gebruik van producten die op de een of andere manier met behulp van (delen van) dieren geproduceerd waren. Het leek meer op een nieuwe mode, een nieuwe life-style, dan op een politieke strijd waarin perspectief moest worden bevochten. Langzamerhand verschenen er echter, hier en daar, achtergrondartikelen die met gebruik van de meer bekende analyses over patriarchaat, Noord-Zuid verhoudingen en kapitalisme, het veganisme tot een onontkoombare keuze moesten maken.

In deze reactie wil ik deze analyse die leidt tot de keuze om veganist te worden, kritisch doornemen aan de hand van het artikel "Mensenstrijd: gedachten over veganisme", dat in Peueraar nr. 23/24 werd gepubliceerd. Het gaat mij er hierbij niet om mensen te overtuigen dat het onzin is om veganist te zijn, dat moet tenslotte iedereen zelf maar weten, maar om aan te geven waar er dingen mis zitten. Ik kom namelijk in de verschillende artikelen nogal wat gedachtekronkels tegen, en belangrijker: ik mis een analyse over de machtsverhoudingen in onze voedselindustrie en een strategie om daar verandering in aan te brengen. Dit gemis maakt dat ik veganisme nog steeds niet anders kan beoordelen als een life-style die kritisch staat tegenover onze samenleving, met het aureool van 'de' uiterste consequentie, 'het' ultieme verzet.

Geheel voorbijgaand aan de mogelijkheid dat de schrijver van het artikel "Mensenstrijd, gedachten over veganisme", genaamd Eric Krebbers, fouten maakt in zijn analyse, stelt Eric bijvoorbeeld dat mensen die wel dieren gebruiken, slechts patriarchen zijn die met wat vage argumenten hun gedrag proberen goed te praten. Aan dit soort arrogante retoriek zal ik in deze reactie maar voorbijgaan en me richten op de inhoudelijke discussie.

Het moeilijkste in deze discussie is dat veganisten de neiging hebben tal van misstanden in de samenleving op een hoop te gooien, deze te mixen met hun moraal en hun definitie van het patriarchaat, waaruit dan vervolgens een ondefinieerbare ratjetoe ontstaat met de conclusie dat elke manier van gebruik van dieren een grove misdaad is. Zo'n ratjetoe kan volgens mij ook alleen maar leiden tot een passief consumentisme, omdat elke oorzaak-gevolg redenatie is verdwenen.

Zo kan ik bijvoorbeeld uit het artikel van Eric lezen dat boeren allemaal klootzakken van een diergebruikers zijn die de bio-industrie hebben ontwikkeld omdat het patriarchale machtswellustelingen zijn, of ik kan de verschillende argumenten voor veganisme los van elkaar laten bestaan. Ik lees in ieder geval niks over de achterliggende politiek die tot de bio-industrie heeft geleid, boeren en boerinnen daartoe heeft gedwongen! Hoe dan ook ben ik dus in een reactie op veganisme gedwongen hun moraal en hun analyse te gaan scheiden, en aan te geven hoe ik daar zelf in sta.

De patriarch en de natuur...

Meest indrukwekkend in de redenatie van Eric is de manier waarop het patriarchaat ingezet wordt als wapen tegen diergebruik. Volgens hem is het patriarchaat de scheiding tussen mens en natuur. Deze scheiding leidt dan tot onderdrukking van alles wat met de natuur geassocieerd wordt, zoals vrouwen, zwarte mensen en dieren. Op ruim anderhalve pagina in de Peueraar vergelijkt hij de manier waarop vrouwen, zwarte mensen en dieren worden onderdrukt. Hij komt tot de conclusie dat het allemaal erg veel op elkaar lijkt en dat het dus allemaal voortkomt uit 1 grote boosdoener, namelijk het patriarchaat, oftewel de scheiding tussen mens en natuur. Vervolgens ziet Eric geen enkel verschil meer tussen slavenhandelaren, vrouwenverkrachters en diergebruikers. Blijkbaar is het voor Eric onmogelijk een verschil aan te brengen tussen dat dieren worden gebruikt en hoe en waarom dieren worden gebruikt. Het heeft allemaal met de scheiding tussen mens en natuur te maken.

Als ikzelf deze redenatie zou geloven, dan zou dat voor mij betekenen dat de oplossing voor alle wereldproblemen daar in zou liggen om de scheiding tussen 'de' mens en 'de' natuur op te heffen. Eric zelf wijdt hier geen woord aan, wat ik me kan voorstellen aangezien op dit punt aan het licht komt dat zijn redenatie niet klopt. De enige oplossing die het veganisme kan bieden is om veganist te worden. De oorzaak hiervan is dat de moraal "je mag geen dieren gebruiken" uiteindelijk steeds weer de enige grond is waarop hun redenatie is gebaseerd. Een moraal die, wat mij betreft, nooit tot absolute waarheid kan worden verheven.

Oorzaak van alle ellende is volgens Eric dus de scheiding tussen mens en natuur. Daarnet heb ik al aangegeven dat die redenatie mis gaat als je gaat zoeken naar oplossingen voor wereldproblemen, maar ik wil beginnen met de redenatie op zich, de manier waarop het patriarchaat wordt gebruikt. Hierin vindt namelijk, een voor veganisten erg handige, omdraaiing plaats van oorzaak en gevolg.

Het begrip patriarchaat is namelijk ontwikkeld om het hele complexe systeem van vrouwenonderdrukking te omvatten. Hierbij gaat het zowel om de concreet vormgegeven structuren in onze samenleving, als om de ideologie, de waarden en normen en de argumenten waarmee vrouwenonderdrukking wordt gerechtvaardigd. Een van de argumenten die vrouwenonderdrukking moet rechtvaardigen is dat vrouwen dichter bij de natuur staan dan mannen. Dat zou hun positie rechtvaardigen. Het is dus een argument, een goedpraterij om de bestaande situatie te rechtvaardigen. Het is onzin en het ligt niet ten grondslag aan het patriarchaat. Op het moment dat de scheiding tussen mens en natuur niet meer wordt gemaakt, valt dus niet het patriarchaat in duigen, maar is er slechts 1 argument minder. Nieuwe argumenten zijn echter snel genoeg verzonnen. Het patriarchaat is tenslotte, zoals ook Eric zelf zegt, een machtsdenken.

Het argument dat vrouwen dichter bij de natuur staan, stamt uit de achttiende en negentiende eeuw en kwam gelijktijdig op met de toenmalige (mannelijke) wetenschapsbeoefening, het oprukkende kapitalisme en de daarmee samenhangende vervreemding van de mens ten opzichte van zijn/haar omgeving. Tegenwoordig beroept het patriarchaat zich in mindere mate op dit 'argument' dat vrouwen dichter bij de natuur staan, maar is hun ideologie dat de huidige machtsverhoudingen 'natuurlijk' zijn, dus onbetwistbaar. De discussie over "vrouw en natuur" ligt op dit moment met name tussen feministen die zichzelf opwaarderen met het begrip natuur, en feministen die dat niet doen.

En nu dus ook bij veganisten die het aangrijpen om hun moraal tot een wetmatigheid, een logische consequentie van het anti-patriarchale denken te maken. En daarop gaat het volgens mij behoorlijk mis. Omdat het patriarchaat een argument gebruikt dat zegt "vrouwen staan dichter bij de natuur dan mannen", trekt Eric de conclusie dat dier'gebruik' hetzelfde is als vrouwen'onderdrukking'. Dit omdat dieren 'ook' dichter bij de natuur staan, of natuur zijn. Hiermee gaat Vegamix gevaarlijk ver mee met de patriarchale ideologie en stelt hij indirect zelf de patriarchale ideologie absoluut niet ter discussie.

De scheiding tussen mens en natuur, het hele begrip natuur, is door mensen verzonnen. Mensen hebben zichzelf gedefinieerd; dat wat ze teweeg brengen, hebben ze cultuur genoemd en dat wat er ook los van mensen bestaat, hebben ze natuur genoemd. Ik begrijp echt niet wat daar nu mis mee is. Nu komen daar de veganisten die zeggen: er is helemaal geen scheiding tussen mens en natuur. Vaak kom je in hun verhalen de kreet "de mens en andere dieren" tegen, waarmee ze elk onderscheid willen wegvagen. En ook Eric haalt allemaal argumenten aan om te laten zien hoeveel dieren op mensen lijken. Ze hebben ook cultuur, stelt hij vast. En dan de ongerijmde jogica dat je dieren dus niet mag gebruiken of eten.

Als er dan geen scheiding bestaat tussen mensen en dieren, of dat ze in ieder geval erg veel overeenkomsten hebben, mogen dieren dan ook geen dieren eten, of mogen mensen dan juist wel dieren eten? Voor mij is hier geen enkele natuur- of wat voor een wet dan ook uit af te leiden. Ook als je juist wel alle verschillen tussen mensen en dieren zou benadrukken, is daar geen enkele conclusie uit af te leiden. Veganisten maken slechts een ander onderscheid tussen wat je wel mag eten en wat je niet mag eten dan de meeste mensen doen. En dat heeft wat mij betreft niks met het patriarchaat te maken, want hoe hoog of laag ik een dier ook inschat, heeft voor mij niks te maken met of ik dat dier nou wel of niet zou mogen eten. Het heeft dus te maken met wat je goed of slecht vindt, met de moraal.

Wat mij betreft hoeven veganisten geen dieren te gebruiken, maar zie ik niet in waarom ik bijvoorbeeld geen eitje zou mogen eten. Ik zie ook geen reden waarom ik geen scheiding zou mogen maken tussen mens en natuur, en ik zou zeker in een anti-patriarchale strijd de natuur daar lekker buiten willen houden en als mensen onder elkaar willen uitzoeken wat voor een samenleving we wel zouden willen. Het opheffen van de scheiding tussen mensen en dieren levert namelijk slechts een nieuwe bijbel, oftewel: eindeloos veel argumenten voor wat voor een samenleving dan ook. Dat kan gaan van de bidsprinkhaan waarvan het vrouwtje na paring het mannetje opeet, tot de wilde eend die wat paringsgedrag betreft de legitimatie kan vormen voor het met meerdere mannen tegelijk verkrachten van een vrouw, de fuut die in een sierlijke balts met waterplantjes moet laten zien dat 'ie in staat is een nest te bouwen, of de grauwe gans die symbool staat voor de eeuwige trouw tot na de dood van de partner. De veganistische variant die ik ben tegen gekomen is de gorilla die zo geweldig is omdat 'ie alleen plantaardig eet. Waarom zou ik me meer met een gorilla moeten identificeren dan met een wilde eend?

Laten we dus maar oppassen met het centraal stellen van de scheiding tussen mens en natuur. Het patriarchaat is daar niet op gebaseerd. Het maakt gebruik van een hiërarchische ideologie om machtsverhoudingen te rechtvaardigen. Samenvattend is het dus de vervreemding tussen mens en zijn/haar omgeving die het patriarchaat de mogelijkheid gaf om een hiërarchische onderverdeling te maken tussen mens en natuur en dit te gebruiken om vrouwenonderdrukking te rechtvaardigen.

Deze vervreemding, het hiërarchische denken van het patriarchaat en de kapitalistische dynamiek van groeidwang, liggen ten grondslag aan hoe onze samenleving is georganiseerd. Dus 'hoe' mensen, planten, dieren en grondstoffen worden gebruikt of misbruikt. Hier kan ik echter op geen enkele wijze de conclusie trekken dat ik geen scheiding zou mogen maken tussen mens en natuur, of beter; tussen cultuur en natuur. Ook kan ik hier geen enkele logische code uithalen waarom ik plant, dier, mens of grondstof niet zou mogen gebruiken. Daaraan kan slechts een moraal ten grondslag liggen die ik dus niet met veganisten deel.

Natuur en cultuur als handelswaar, veganisme als consumentenstrategie?

De manier waarop Eric het patriarchaat inzette als wapen tegen diergebruik was, naast de mogelijkheid om simpelweg zijn moraal over te nemen, het enige argument in zijn artikel dat zou leiden tot veganisme. Hopelijk heb ik dat in het voorafgaande duidelijk genoeg weerlegd. De rest van het verhaal gaat alleen over 'hoe' dieren worden gebruikt en wat de gevolgen daarvan zijn. Ik neem aan dat ook Eric zelf onderschrijft dat afkeuring van de bio-industrie niet automatisch leidt tot veganisme. Want dat zou ongeveer hetzelfde zijn als zeggen dat de manier waarop onze kledingindustrie in elkaar zit, komt omdat we kleren dragen. Een nieuwe nudistische stroming? Of, als Eric er achter komt dat de plantenlandbouw ook milieuvervuilend is, dat 'ie dan stopt met planten eten. Een ander argument klonk mij meer toe alsof het uit de mond van een supermarkt-manager was komen rollen, en zeker niet uit dierenliefhebbende veganisten. Een koe eet 18 kilo plant om 1 kilo vlees te leveren, aldus deze redenatie. Inderdaad een zeer onrendabele productie- eenheid die koe, als je, zoals de meeste kapitalisten, vergeet dat die koe ook zelf nog moest leven en daar dus de nodige kilo's plant voor nodig heeft.

Nogmaals, de problemen liggen er niet in dat we dieren gebruiken, maar in hoe we dieren gebruiken. Maar zelfs met een veganistische moraal zul je toch moeten erkennen dat veganisme tot niets leidt. Dieren, planten en mensen fungeren als handelswaar. De koe wordt niet geslacht om op te eten, schoenen van te maken of een warme winterjas. De koe, de mens, de tarwe-aar, het gaat slechts om winstmarges, om machtspolitiek. En daar wil ik veganisten op aanspreken met de vraag hoe ze daar verandering in aan willen brengen. Waarom beschrijven veganisten de wereld slechts oppervlakkig om vervolgens te stoppen met het gebruik van dieren? Waarom hoor ik ze nooit over het Europese landbouwbeleid, de vrije-markt doctrine van de Verenigde Staten, de dump-praktijken van Europees voedsel in de rest van de wereld waardoor de lokale landbouw daar wordt vernietigd?

Omdat daardoor blijkt dat het geen reet uitmaakt wat ze wel of niet eten, omdat de productie al vast ligt, wordt opgevoerd onder druk van de agro-business, de multinationale bedrijven?

Herman Verbeek, in zijn boek "Boerenbelang", verwoordt het als volgt: "Sinds de EG in de jaren 70 voor bijna alle basisproducten de zelfvoorzieningsgraad van 100 procent bereikte en ging overstijgen en dus daadkrachtig op de wereldmarkt mee ging doen met exporteren, is het oorlog. In die termen spreekt iedereen, zelfs de diplomatie, of het de normaalste zaak van de wereld is. Handelsoorlogen, graanoorlogen, vleesoorlogen, voedsel als geoorloofd wapen in economische gevechten om de marktverovering."

En een tweede citaat: "In feite is de tussenfiguur de baas. Dat is de handelaar die koopt van de producent en levert aan de consument. Ook handel is weer onderverdeeld, een op zich uiterst ingewikkeld segment in de voedselketen. Maar de middelaar tussen vraag en aanbod heeft naar beide kanten macht, dat levert sleutelmacht. Daarom richt de politiek zich op de handel. Een politiek, bijvoorbeeld van het IMF, van het Witte Huis en van de EG-commissie. Een politiek die met lobby-druk van firma's in zaadgoed, agro-chemie, landbouwmachines, agro-kapitaal, zegt: boeren, produceer zoveel mogelijk. De oogst komt op de markt en direct in de aanbieding. Want voor zoveel aanbod is geen vraag. En dat was precies de bedoeling, de handel kan nu zeggen: ik kan zoveel krijgen als ik wil, ik betaal niet meer dan zoveel. Hoe hoger het overschot, hoe lager de prijs. Regeringen van rijke landen komen hun handelshuizen tegemoet: zij geven exportsubsidies waarmee de handelaar goedkoop op de wereldmarkt kan dumpen en de boer toch een iets hogere prijs kan krijgen. Het meeste van die subsidies houden de handelsfirma's in eigen zak. Boeren moeten zelfs voor een deel de exportsubsidies mee betalen, bijvoorbeeld van graan en suiker. "Medeverantwoordelijkheidsheffing", noemt de EG-politiek dat dan. Alsof de boer er iets aan kan doen. Dat kan hij juist niet. De politiek dwingt eerst miljoenen boeren teveel te produceren en bestraf ze dan met: jullie hebben teveel geproduceerd en daar ben je zelf verantwoordelijk voor; vrij ondernemerschap, nietwaar? 8 miljoen boeren zijn niet in staat zelf de productie te beheersen, dat kan alleen via gezamenlijke, dus politieke afspraken. En dat is nu precies wat de politiek niet wil. Die wil juist de overschotten. Omdat daar markt en dus handelsmacht mee te veroveren valt." Tot zover Herman Verbeek en zijn lezenswaardige boek.

Het EG-beleid is er dus op gericht om zoveel mogelijk overschotten te produceren. Meer graan, meer vlees, meer melk, etc. Niet omdat wij er om vragen, omdat wij dat allemaal willen consumeren, of omdat boeren en boerinnen het liefst een varken zo slecht mogelijk willen behandelen. Het gaat om handelspolitieke belangen van de agro-industriële industrie. Terecht zegt "Een groep tegen biotechnologie" in Kon- frontatie nr. 12 : "Tomaten worden gemanipuleerd, behoeften ook". Want ook dat is in het belang van deze multinationale ondernemingen. De westerse consumptie moet worden opgevoerd, de overschotten moeten worden opgevoerd.

Oftewel, vanuit een tweeledig belang wordt geprobeerd via rationalisatie van de landbouw, intensivering van de bio-industrie, invoering van nieuwe technologie zoals biotechnologie, het bewust uitschakelen van de kleine boerenfamilie- bedrijfjes, de productie te maximaliseren. "Het kleine stukje vlees dat jij niet eet kan een boerenbedrijfje in Kenya de kop kosten" is dus net zo'n redenering als "via het eten van een koe vernietigen we niet alleen dit dier, maar ook nog eens 18 keer zoveel planten, planten die voor het grootste deel uit de Derde Wereld komen". Het klopt allebei als een bus, het is maar welk verhaal je benadrukt.

De levensomstandigheden van dieren in de bio-industrie (en daar komt mijn moraal naar boven) zijn inderdaad gruwelijk. De pogingen om de landbouwproductie te maximaliseren hebben een vreselijke uitwerking op mens, dier en milieu, oftewel op natuur en cultuur.

Hoe jammer ik het ook vind, mijn consumptiepatroon is daar van geen enkele invloed op. Kan ik op sommige gebieden mezelf nog wijs maken dat zoiets wel zin heeft (bijvoorbeeld Shell boycotten) of dat het mezelf kan sterken in m'n verzet, met dierlijke producten kan ik mezelf niet eens de illusie verschaffen dat ik iets goeds zou doen door het te weigeren.

Daarbij komt nog dat ik Eric' stellingname "Dat mensen het ook zonder dierlijke producten kunnen en zich dus bescheidener zouden kunnen opstellen" behoorlijk eurocentrisch vind. Ik kan dat ook op geen enkele manier beoordelen aangezien we de diversiteit aan voedsel hier in Nederland te danken hebben aan een alweer lang

durende uitbuitingsverhouding tussen het noorden en het zuiden van de wereld. Ik zou dat zeker niet kunnen overplaatsen op bevolkingen in andere delen van de wereld. Daarbij zal ook in ogenschouw moeten worden genomen dat de huidige manier van landbouw het aantal verschillende planten die we kunnen consumeren drastisch heeft verminderd.

Al met al kan ik veganisme niet als 'radicaal-links' beschouwen, zolang ze blijft hameren op wat mensen al dan niet consumeren en daar niet de werkelijke machtsverhoudingen bij betrekt. Radicaal-links is er tenslotte op gericht een goede analyse te maken van oorzaak en gevolg, om van daaruit een strategie tot verandering te kunnen ontwikkelen.

"Recht op voedselzelfvoorziening voor elk land, regio of bevolking" en een "sociale landbouw met respect voor mens, dier en milieu" lijken mij eerder een richting voor radicaal-links dan om te blijven hameren op hoe slecht het wel niet zou zijn om dieren te consumeren.

Hierop reageerden Rymke en Eric Krebbers.